• W okupowanej przez hitlerowskie Niemcy Polsce donosiło ponad 60 tys. osób
• Polacy donosili z różnych powodów, również za złośliwości i chęci załatwienia prywatnych porachunków
• Donosili głównie ludzie prości i niewykształceni
• Proceder donosicielstwa aktywnie zwalczała Armia Krajowa


Szacuje się, że w okupowanej przez hitlerowskie Niemcy Polsce donosiło ponad 60 tys. osób. W samym Krakowie na 300 mieszkańców przypadał jeden konfident. Szokująca jest nie tylko skala zjawiska, ale również treść donosów. Kablowano na każdego: od ukrywającego się Żyda po trzymającego mąkę w piwnicy sąsiada Polaka. I z pełną świadomością tego, że kiedy go złapią, to najprawdopodobniej zginie. Problem był tak duży, że dostrzegała go sama Armia Krajowa. Ale czy pamiętamy o nim dziś?

„Lojalni Obywatele”



Niewielki świstek papieru w kratkę, zaadresowany jak do urzędu. Na nim następująca treść: „Uprzejmie komunikuję, że w domu przy ulicy Koszykowej 19 m. 6 są przechowywane wartościowe meble i dzieła sztuki po żydach. Obawiam się, że przy obecnych przegrupowaniach, rzeczy te zostaną wywiezione i schowane. Życzliwy. 19 X 40”. Kolejny, napisany niedbale na maszynie, z domalowaną odręcznie swastyką, wygląda wręcz kuriozalnie. „Zawiadamiam niniejszym Najwyższą Władzę, że uczęszczają na zabronione komplety (nazwiska i adresy). Wyrażają się bardzo obraźliwie o wszystkich Władzach Trzeciej Rzeszy, pozatęm czytają często tajne gazetki i rozsiewają kłamliwe wiadomości, uwłaczając w tym czci Najjaśniejszego Władcy. Żądamy ukarania ich Najwyższa Władzo. Heil Furher! P.S. Prosimy o szybkie dziłania Sprawiedliwości”, podpisano „Lojalni Obywatele”. Gdzie indziej anonimowy mieszkaniec Warszawy rozpoczyna list od słów „Szanowny Panie gistapo”. (Zachowano oryginalną pisownię).

Takie i podobne donosy trafiały na aleje Szucha 25 do siedziby gestapo w Warszawie, również z miejscowości ościennych. Do dziś przetrwało aż 255 dokumentów z lat 1940-1941. Wszystkie w swojej książce opracowała prof. Barbara Engelking, która zajmuje się przechowywanym w IPN zespołem teczek „Der Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD für den Distrikt Warschau”. Problem ten nie dotyczył jednak samej Warszawy i okolic. Plaga donosów obejmowała wszystkie większe miasta Generalnego Gubernatorstwa. Co motywowało ludzi, którzy wydawali swoich rodaków w ręce nazistowskiej tajnej policji? Jakie były tematy ich „uprzejmych zawiadomień”?

Skala problemu



Z agentów i współpracowników, którzy świadczyli swoje usługi gestapo, można by było stworzyć miasto liczące blisko 60 tys. mieszkańców. Armia Krajowa dostrzegła skalę zjawiska już w 1940 roku, kiedy potęga III Rzeszy wydawała się być niepokonana. „Mnożą się anonimowe i nieanonimowe donosy i denuncjacje skierowane do policji niemieckiej” – czytamy w „Biuletynie Informacyjnym”. Jak podaje Andrzej Chwalba w książce „Okupacyjny Kraków w latach 1939-1945”, również stolica GG wybijała się pod względem aktywności agenturalnej. Krakowski kontrwywiad AK naliczył łącznie 803 donosicieli, wśród których znajdowała się zarówno bufetowa na Dworcu Głównym, jak i złamani torturami byli żołnierze Wojska Polskiego.

Przy takiej skali zjawiska kłopotów nastręcza oszacowanie, jak wiele donosów skończyło się faktycznym aresztowaniem, a ile zostało uznanych za nieistotne. Według ustaleń historyków, najprawdopodobniej aż 20-30 proc. aresztowań, których dokonały nazistowskie służby w Polsce, wzięło się z denuncjacji anonimowych konfidentów. Dla porównania, w III Rzeszy podobny współczynnik wynosił 60 proc. Natomiast w samej Łodzi na biurku lokalnego szefa gestapo, SS-Sturmbannfuehrera Otto Bradfisha, lądowało ponad 40 donosów dziennie.

Zawiść, zawiedziona miłość i nie tylko



Treść wysyłanych denuncjacji była bardzo zróżnicowana. Tym, co je łączyło były... błędy ortograficzne. Występują one aż w 90 proc. warszawskich donosów. Dlatego wydaje się, że kablowali głównie ludzie prości. Jedna ze stałych korespondentek żali się do warszawskiego gestapo słowami: „Naj uprzejmie proszę pana Gubernatora się interesować z tym kombynatorem, mogę dodać, że ja już kilka razy posyłałam do Władz Niemieckich”. Zaskakujące jest to, jak wiele zachowało się w archiwach podobnych ponagleń i przejawów nadgorliwości. „Byłem trzy razy w gestapo przy Al. Szucha 25, aby zameldować pewne informacje, ale mnie trzech sierżantów wypędzili, powiedzieli, że tu nie wolno chodzić” – czytamy w liście mężczyzny, który nie raczył się podpisać. „Przepraszamy Pana Starostę że może za często zawracamy głowę różnymi sprawami nas krzywdzącymi, ale obecnie nie możem już patrzeć na różne świństwa, nadużycia i złodziejstwo jakie się dzieją w zarządzie gminy Firlej” – żalił się inny Polak w piśmie do starosty powiatowego w Radzyniu.

Sama treść denuncjacji stanowi mieszankę zawiści, złośliwości oraz pobudek rasowych. Donoszono na tych, którym się lepiej powodzi, załatwiano osobiste porachunki, mszczono się na kochankach i Żydach, którzy nie zameldowali się w Gettcie. Nie można się było czuć swobodnie nawet w restauracjach, o czym świadczy list jednego z klientów, który o wyczynach pijanego kolegi doniósł gestapo. Imprezowicz w jednym momencie zaczął „(…) kląć, śpiewać i wołać na kelnerów »ty Adolf, daj piwa, daj wódki i całuj mnie w…«”. Niektórzy, choć nie czerpali ze swojego procederu żadnych korzyści majątkowych, wykazywali się nad wyraz niepokojącą dociekliwością. „Przechodziłem ulicą Freta była godzina 5-6 po poł. i widziałem jak zajechała furmanka naładowana pełno mięsem i dorożka z mąką w workach po 100 kg i zaczęli to znosić pod Nr 37 na tej ulicy, że aż ludzie przystawali i kiwali głowami z podziwu. Zaciekawiło mnie to i wszedłem do bramy – handlarze szli w podwórze do oficyny na I piętro do mieszkania Nr 12 którego okno wychodzi na ulicę żydowską i tym oknem podają żydom wszystek towar. Wracając zauważyłem jak drudzy handlarze znoszą towar dosłownie całemi worami aż stękają pod ciężarem do dozorcy domu i do mieszkania Nr 6 a ci się bogacą zarabiając po kilka tysięcy zł na dzień”.

Niekiedy sami Niemcy mieli problem z ilością zgłoszeń. Nie ukrywająca swojej tożsamości Zofia Kędzierska, która regularnie wysyłała donosy i informowała o przynależności różnych osób do „tajnej organizacji polskiej”, została w 1942 roku wysłana do obozu koncentracyjnego w Ravensbruck po przeprowadzonym przez nazistów śledztwie. Tekst wyroku głosił, że kobieta „napisała wiele anonimowych listów do niemieckich urzędów, w których z czystej złośliwości oskarża polskich obywateli o działalność antyniemiecką”.

Donos jak wyrok śmierci



Głód i zazdrość, choć powszechne w donosach, nie były jednak najgroźniejszymi motywami. Trudno powiedzieć czy osoby, które denuncjowały ukrywającego się Żyda wiedziały, że trafi on do obozu na pewną zagładę. Jednak jest faktem, że ponad 30 proc. z przeanalizowanych przez prof. Engelking dokumentów dotyczyło właśnie Żydów. „Wszystko powyższe podaję z ideowych pobudek, gdyż nienawidzę żydów, w szczególności zaś mechesów, którzy kupczą swoją narodowością i religią” - czytamy w jednym z donosów. Czasami z kwestią narodowości mieszał się wątek miłosny, jak np. tutaj: „Panowie, zawiadamiam, że na ulicy Waliców 11 w mieszkaniu Domańskich ukrywa się żyduwa, jest to kochanka Jana Domańskiego. (…) Tak rozchukaną żyduwę trzeba koniecznie wsadzić, bardzo proszę panowie zajmą się tą sprawą, mnie odebrała męża, zostawił mnie z dwojgiem dzieci i ciężko muszę pracować na kawałek chleba, a żyduwa opływa w dostatkach”. Inna kobieta zawarła w zawiadomieniu szczegółowy opis posiadanego przez denuncjowaną rodzinę dobra, które można zarekwirować: „Czy to możliwe, żeby nie nosiła opaski żydowskiej Perlowa, której mąż jest żydem – ona jest żydówką wychrzczoną i jej córka żona Aryjczyka Wanda Łapkiewicz. Od rozporządzenia wydanego przez Władze Niemieckie nie noszą opasek”.

Niejednokrotnie trafiały się również informacje, których autorzy musieli rozumieć, że są one równoznaczne z wyrokiem śmierci. „Niniejszym zawiadamiam – pisze anonim spod Warszawy – że Marjan Ryciak syn Franciszka jest polskim oficerem i się ukrywa u swojej matki Kazimiery ktura go świadomie ukrywa przed władzo niemiecko w Kosowie powiat Sokołów”. Podobny donos zaczyna się od wezwania „Do gestapo”, a po nim następuje typowa treść: „Donoszę, że Henryk Konieczyński konduktor tramwai miejskich w Warszawie należy do tajnej organizacji i rozpowszechnia gazetkę”. Nie bez powodu polskie podziemie za punkt honoru postawiło sobie krwawe rozprawienie się z osobami, które w rzeczony sposób załatwiały prywatne porachunki.

Anonimowi bohaterowie



Poza Armią Krajową, często anonimowymi bohaterami okazywali się również pracownicy poczty, którzy z narażeniem życia pozbywali się korespondencji zakwalifikowanej jako donosy. Listy wysyłane do gestapo bez adresu zwrotnego często wędrowały do kosza. Niemcy, gdy zorientowali się w procederze, rozpoczęli akcję wysyłania sfingowanych donosów w celu prześledzenia ich drogi. Kiedy nie dochodziły, rozpoczynano dochodzenie w lokalnym oddziale pocztowym. Wiemy przynajmniej o trzech pracownikach, którzy z tego powodu zostali skatowani, a następnie rozstrzelani w roku 1944. Wśród nich znalazł się listonosz Kazimierz Barański. W odruchu serca postanowił on ostrzec osobę, której nazwisko wymienione było w donosie. Niestety, był to mężczyzna podstawiony przez gestapo, który aresztował listonosza.

W samym Krakowie Armia Krajowa posiadała również sprawnie działający wywiad gromadzący informacje na temat konfidentów. Zajmowali się tym ludzie kierowani przez Stanisława Kostkę Czapkiewicza ps. „Sprężyna”. Żołnierze z jego siatki pracowali między innymi na poczcie, gdzie przechwytywali donosy. W ten sposób uratowali życie wielu osobom, które o całej sytuacji nie miały nawet pojęcia.

Bez względu na to, jak oceniamy motywację poszczególnych konfidentów oraz zasięg tego zjawiska na okupowanych ziemiach polskich, musimy pamiętać o szerokim kontekście epoki. W całej znajdującej się pod rządami Hitlera Europie mieszkańcy donosili na siebie i to w większym stopniu niż w Polsce. Wystarczy wspomnieć jednostki takie jak norweskie Sonderabteilung "Lola", aby uzmysłowić sobie, jak daleko mogła zajść chęć dobrowolnej współpracy z okupantem, na którą Polacy nigdy sobie nie pozwolili.

Marcin Makowski dla Wirtualnej Polski

Polub historia.wp.pl na Facebooku

Oceń
tak 127 29,20%
nie 308 70,80%

Opinie (913)

Pozostało znaków: 4000

REGULAMIN

3
2
ekiattar 2016-04-05 (14:54) 3 miesiące 18 dni 8 godzin i 13 minut temu

60 tyś z okolo 30mln narodu? to dużo? to 0,2% populacji. przyjmując że 50% populacji było pod okupacją radziecką i że 50 z tej pod niemiecką było dorosłe i zdolne do pisania to daje 0,8% calej populacji ludności Polski. to nie jest żadna skala. a wg ocen do ocalenia jednego żyda byłopotrzeba od 10 do 12 osob, przyjmując dane teścia polakożercy P.śpiwewaka czyli pana Datnera w Polsce ocalono około 350 000 żydów co daje ok, 4,2 mln zaangażowanych. przyjmując że niektóre osoby były kilkakrotnie angażowane to weżmy tylko połowę czyli 2, 1 mln obywateli czyli biarać tę samą skale populacyjną co przy donosach tooznacza 14% z całej populacji a biorąc tylkoi dorosłych aż 28% osob czyli masowość a wiec jaka piękna propaganda 0,8% jest masowe a 28% to za mało dla naszych starszych braci.

odpowiedz

4
2
~rok 2016-04-04 (17:49) 3 miesiące 19 dni 5 godzin i 18 minut temu

Niemcy to podły naród.

odpowiedz

1
0
~Ceden-bał-się 2016-04-04 (13:27) 3 miesiące 19 dni 9 godzin i 40 minut temu

Teraz najwięcej donosi IPN - bo przejął teczki i spisuje co mu jest wygodnie.

odpowiedz

1
1
~CVqwef 2016-04-04 (09:53) 3 miesiące 19 dni 13 godzin i 14 minut temu

Bolek był, jest i pozostanie ultraprostym człowiekiem i też donosił na kolegów

odpowiedz

6
4
~Wsvdadv 2016-04-04 (09:35) 3 miesiące 19 dni 13 godzin i 32 minuty temu

"masowo donosili" to przesada i obraza Polaków, niedouczony pismaku. Moja rodzina przeżyła w GG w Krakowie i należała do konspiracji(AK) Przypadki donosicielstwa owszem były ale nie było to zjawisko masowe. Gdyby tak było to nie było by możliwe funkcjonowanie państwa podziemnego ( a był to ewenement na skalę światową). AK bardzo skutecznie walczyła z donosicielami, którymi najczęściej okazywali się Żydzi lub tzw V kolumna czyli Niemcy udający Polaków.

odpowiedz

5
5
~kirsky 2016-04-04 (04:45) 3 miesiące 19 dni 18 godzin i 22 minuty temu

zawsze się znajdą zdrajcy narodu, wtedy konfidenci donoszący do gestapo, teraz politycy sprzedający własny kraj ( ...a to dzięki kurtuazji po/psl/kod)

odpowiedz

13
4
~drwal 2016-03-21 (22:37) 4 miesiące 2 dni i 30 minut temu

Donosili głównie ludzie prości i niewykształceni - to prawie tak jak obecnie - ci dzisiejsi może nawet zdobyli jakieś wykształcenie lecz prostactwo wyssali z mlekiem swoich przodków.

odpowiedz

2
3
~lukas 2016-03-21 (21:28) 4 miesiące 2 dni 1 godzinę i 39 minut temu

I teraz też tak zaczyna być ze kupowanie jest ok. Fuj!

odpowiedz

2
3
~qxs 2016-03-20 (16:05) 4 miesiące 3 dni 7 godzin i 2 minuty temu

dzisiaj Joanna Grabarczyk kontynuuje swińska tradycję . ! Alez ja tej tłustej, niechlujnej ku//wy nie lubię

odpowiedz

14
11
~marek 2016-03-20 (14:18) 4 miesiące 3 dni 8 godzin i 49 minut temu

Schetyna donosi nawet teraz !!!!

odpowiedz

8
12
~WAGA 2016-03-20 (10:54) 4 miesiące 3 dni 12 godzin i 13 minut temu

Żydzi to urodzeni zdrajcy. Mają to po Judaszu. W przeszłości do gestapo potem do Moskwy a teraz do Brukseli. Żydzi w Polsce to zarzewie zdrady i matecznik zdrajców!

odpowiedz

14
10
~CNNN 2016-03-20 (08:22) 4 miesiące 3 dni 14 godzin i 45 minut temu

Bolkow bylo i jest naokolo pelno . Demonstracje Bolkow w obronie Bolka

odpowiedz

4
2
ano tak 2016-03-19 (21:41) 4 miesiące 4 dni 1 godzinę i 26 minut temu

Skrytobójstwo to nie walka!

odpowiedz

6
3
~johan 2016-03-19 (10:39) 4 miesiące 4 dni 12 godzin i 28 minut temu

"Okupowana Polska" czy Generalne Gubernatorstwo? Warto byłoby doprecyzować

odpowiedz

17
11
~wojtek 2016-03-18 (18:48) 4 miesiące 5 dni 4 godziny i 19 minut temu

Zapomnieliście dodać, że to Polacy pochodzenia żydowskiego ( ok.90%) byli tymi donosicielami.

odpowiedz

22
6
~komu dalej 2016-03-17 (18:25) 4 miesiące 6 dni 4 godziny i 42 minuty temu

W przeszłości do gestapo potem do Moskwy a teraz do Brukseli ..........................................................................

odpowiedz

12
7
~d 2016-03-17 (17:47) 4 miesiące 6 dni 5 godzin i 20 minut temu

60 tys na ile ludnosci polskiej? Oraz czy te 60 tys to byli jedynie 100% biali Polacy wyznajacy katolicyzm czy moze mieszanka wszelkich nacji wtedy zamieszkujacych tereny polski w tym Zydow, ktorych sie tak nadal wybiela? Za 100 lat dowiemy sie, ze Polska sama zaprosila dos iebie Niemcy, ze Niemcy tylko pomagali Polakom eksterminowac Zydow...same klamsta, wszystko przeinacza i w odmienia proporcje.

odpowiedz

9
9
~emil 2016-03-17 (17:23) 4 miesiące 6 dni 5 godzin i 44 minuty temu

No i cóż to za sensacja? My to mamy we krwi-słynny polski kocioł w piekle nie wziął się znikąd.I jak tu się dziwić,że Polakami pogardzano....

odpowiedz

16
4
~e 2016-03-17 (16:51) 4 miesiące 6 dni 6 godzin i 16 minut temu

Pokazać dowody na donoszenie a puzniej opisywać co robili Polacy oraz kto dowodził w ministerstwie bezpieczenstwa publicznego kto dowodził ubekami a pózniej esbekami kto ich awansował i podpisywał ich awanse , kto i kiedy nad nimi sprawował opiekę oraz wypłacał ich pensje wtedy możecie opisywać Polaków

odpowiedz

10
3
~Wirmiński 2016-03-17 (15:54) 4 miesiące 6 dni 7 godzin i 13 minut temu

pan makowski ma na pewno na poparcie swoich tez jakieś dowody mam nadzieję inne niż artykuł gazety wyborczej.

odpowiedz

Zostań naszym autorem!
Chcesz napisać artykuł historyczny?
Masz ciekawe wspomnienia, zdjęcia lub filmy z własnych rekonstrukcji historycznych?

Napisz do nas

Kontakt z redakcją

pozostało 5000 znaków

Administratorem danych osobowych przekazanych za pomocą formularza jest Wirtualna Polska S.A. z siedzibą w Gdańsku przy ul. Traugutta 115C. Dane osobowe będę przetwarzane w celu przekazania treści za pośrednictwem Serwisu historia.wp.pl. Wirtualna Polska S.A. w Gdańsku informuje, że zgodnie z przepisami ustawy z dnia 29.08.1997 r. o ochronie danych osobowych, podanie danych jest dobrowolne, a ponadto Użytkownikowi przysługuje prawo dostępu do treści swoich danych oraz ich poprawiania.

Dziękujemy za kontakt!

Wiadomość została przesłana do redakcji serwisu.

zamknij okno