• W 1942 r. w Warszawie pojawiła się nowa organizacja konspiracyjna - Nadwywiad Rządu Londyńskiego
• AK udało się ustalić, że Nadwywiad to twór Gestapo, którego celem jest rozbicie polskiego podziemia
• Szefa zdekonspirowanej organizacji zlikwidował oddział bojowy AK ''Wapiennik''


Na początku sierpnia 1942 roku, na jednej z warszawskich ulic oficer Armii Krajowej zastrzelił szefa Nadwywiadu Rządu Londyńskiego, płk. Baczewskiego. Kilka tygodni później, akowskie kule dosięgły również jego następcę, Edwarda Zajączkowskiego. Mogłoby się wydawać, że w stolicy trwały zacięte walki o strefy wpływów w polskim podziemiu. Prawda wyglądała jednak zupełnie inaczej, choć nie mniej dramatycznie.

Z upoważnienia Naczelnego Wodza



Armia Krajowa miała silnie rozbudowaną strukturę wywiadowczą. Niezwykle istotnym - z punktu widzenia bezpieczeństwa organizacji - był wywiad więzienny. W wielu przypadkach pozwolił on uniknąć rozwinięcia pojedynczych wpadek w masowe aresztowania. Kierowana przez ppor. Kazimierza Gorzkowskiego ''AS-a'' komórka łączności z uwięzionymi Komendy Głównej ZWZ-AK skupiała około stu osób. Były to osoby zatrudnione w warszawskich więzieniach oraz konspiratorzy działający na zewnątrz. Komórka powstała jeszcze w okresie istnienia Służby Zwycięstwu Polski i przez kilka lat funkcjonowała bez większych problemów.

Niestety, wiosną 1942 roku sprawny mechanizm zaczął szwankować. Na Pawiaku Gestapo aresztowało blisko dwadzieścia osób pracujących dla podziemia. Kilkunastu strażników zostało zatrzymanych również w innych warszawskich więzieniach. Okazało się, że Niemcy czytają także grypsy przekazywane za mury. Zdarzało się, że policja niemiecka aresztowała osoby, do których były wysyłane tajne wiadomości jeszcze przed ich doręczeniem. Sprawa wyglądała bardzo poważnie, zagrażała bowiem bezpieczeństwu dowództwa AK.

W tym samym czasie w Warszawie rosła w siłę organizacja nosząca nazwę ''Nadwywiad Rządu Londyńskiego''. Jej szef, płk Baczewski ''Stryjek'' (w niektórych źródłach występuje jako ''Wujek''), skupiał wokół siebie coraz szersze grono osób gotowych do walki ze znienawidzonym okupantem. Swoją charyzmą mocno oddziaływał na młodych żołnierzy. Podczas przyjmowania kolejnych osób legitymował się upoważnieniem podpisanym przez Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych gen. Władysława Sikorskiego, dającym mu kontrolę nad działalnością konspiracji w kraju. Nowi członkowie byli pod silnym wrażeniem pozycji płk. Baczewskiego w strukturach podziemia oraz elitarności organizacji, do której wstępowali. Jego siatka liczyła kilkaset osób, z czego część stanowili członkowie innych struktur konspiracyjnych.

Tajemniczy ''Stryjek''



Działalność nowej organizacji szybko zainteresowała szefostwo akowskiego kontrwywiadu. Wkrótce pozyskano informację o posiadaniu przez ''Stryjka'' wspomnianego upoważnienia Naczelnego Wodza. W celu weryfikacji prawdziwości przekazu wysłano zapytanie do Londynu. Odpowiedź była negatywna. Nikt tam nie słyszał o wskazanej osobie. Komenda Główna postanowiła bliżej przyjrzeć się sprawie. Wyniki przeprowadzonego śledztwa były zatrważające. Okazało się, że płk Baczewski naprawdę nazywa się Józef Hammer (Hammer-Baczewski) i jest etatowym współpracownikiem Abwehry oraz Gestapo, a jego organizacja ma służyć rozbiciu podziemia od środka. Co gorsza, współpracowało z nim wielu akowców, w tym nieświadomi jego roli pracownicy wywiadu więziennego.

W celu stuprocentowego potwierdzenia zarzutów doszło do spotkania z pracownikiem Pawiaka Władysławem Ryszkowskim. Był on jednym z członków grupy ''AS-a'' współpracującym ze ''Stryjkiem''. W rozmowach uczestniczył zastępca dowódcy kontrwywiadu KG AK Stefan Ryś ''Józef'' vel ''Fischer'' oraz ppor. Józef Garliński „Long”, który przejął od rozpracowanego Gorzkowskiego kierowanie wywiadem więziennym. Podczas konfrontacji wyszło na jaw, że Hammer miał dostęp do grypsów wychodzących z Pawiaka. Ryszkowski dość długo nie mógł uwierzyć w stawiane zarzuty, będąc święcie przekonanym o niewinności szefa Nadwywiadu. Jednak zestawienie posiadanych na ten temat informacji nie pozostawiało wątpliwości co do intencji Hammera. Pozwoliło także wyjaśnić serię aresztowań, jakie dotknęły strażników więziennych powiązanych z AK oraz osób spoza więzienia.

Akcja likwidacyjna



Należało działać jak najszybciej. Sprawa została przekazana do rozpatrzenia przez Wojskowy Sąd Specjalny, który skazał Józefa Hammera na karę śmierci. Do wykonania wyroku wyznaczono oddział bojowy kontrwywiadu AK kryptonim ''Wapiennik'' (''993/W''), który był jednostką do reagowania w sytuacjach zagrożenia Komendy Głównej. Konfident został zastrzelony 1 sierpnia 1942 roku na ulicy Tamka w Warszawie (według niektórych przekazów akcja miała miejsce 30 czerwca, według innych relacji 30 sierpnia). Za spust osobiście pociągnął dowódca oddziału ppor. Leszek Kowalewski ''Twardy''.

Niemcy nie dawali jednak za wygraną. Dowództwo Nadwywiadu zostało powierzone kolejnemu kolaborantowi, Edwardowi Zajączkowskiemu. Został zlikwidowany w swym mieszkaniu kilka tygodni po Hammerze. Według niektórych przekazów osobą, która również była przymierzana do objęcia dowodzenia, był oficer Abwehry dr Richard Wagner. Gdyby udało mu się zostać szefem, sprawa wyglądałaby niezwykle interesująco. Pod nazwiskiem Wagner krył się bowiem podwójny agent w szeregach niemieckiego wywiadu, współpracujący z AK Władysław Boczoń ''Pantera''. Jak wynika z relacji Boczonia, w mieszkaniu Zajączkowskiego zginął także jego człowiek, który rozpracowywał konfidenta. Gdyby podczas likwidacji ''Pantera'' był na miejscu, to skończyłby zapewne tak samo. W obliczu działających błyskawicznie akowskich likwidatorów nie miałby szans na wytłumaczenie swej rzeczywistej roli w Abwehrze.

W całej sprawie Nadwywiadu jest sporo niewiadomych oraz sprzecznych relacji osób biorących udział w rozpracowaniu organizacji. Niezaprzeczalny jest jednak fakt, że likwidacja Hammera i jego siatki stanowiła jeden z największych sukcesów polskiego podziemia w 1942 roku.

Wojciech Königsberg dla Wirtualnej Polski



Osobom zainteresowanym zgłębieniem tematu polecam książkę Józefa Garlińskiego pt. ''Niezapomniane lata. Dzieje Wywiadu Więziennego i Wydziału Bezpieczeństwa Komendy Głównej AK''.

Polub historia.wp.pl na Facebooku

Oceń
tak 208 38,31%
nie 335 61,69%

Opinie (40)

Pozostało znaków: 4000

REGULAMIN

11
25
~JANUSZBER 2016-03-20 (14:51) 4 miesiące 7 dni 17 godzin i 43 minuty temu

Niech Pis przestanie zmieniać historie - Jak się okazuje to tylko walczyli o wolność Polski i wyzwalali Polskę AK

odpowiedz

pokaż 1 ukrytą odpowiedź

2
0
~ciekawska 2016-04-06 (08:52) 3 miesiące 21 dni 23 godziny i 42 minuty temu

taaak. Teraz tylko byłoby nieźle, gdyby zaczęły się pojawiać rzetelne i dobrze udokumentowane publikacje na temat infiltracji polskiego ruchu oporu, od samej góry w Londynie po konspiracyjne komórki przez wywiad sowiecki, który wszak był wtedy najbardziej prężną organizacją tego typu. Miał swoją agenturę w USA (choćby jeden z doradców Rooswelta), w Wielkiej Brytanii ("piątka z Cambridge" i inne osoby, wręcz osobistości), no i rzecz jasna w Niemczech (przykładowo ponoć nawet Borman i szef gestapo Muller, który tak się elegancko obszedł z pojmanym twórcą i szefem "Czerwonej Orkiestry"). A Polska była dla sowietów solą w oku, kolcem w pięcie i drzazgą pod paznokciem, więc - z ich punktu widzenie - krajem "szczególnej troski". Czemu więc mieliby poskąpić forsy i ludzi na stworzenie twardej agentury w miejscu, które dla nich było niebywale ważne?

odpowiedz

17
21
~Alojzzzzzz 2016-03-20 (20:03) 4 miesiące 7 dni 12 godzin i 31 minut temu

Czas u nas w Polsce taka organizację jak Ak w czasie wojny odtworzyć bo się Targowica za bardzo rozpanoszyła. I jeszcze coś dla zdrajców by się przydało, najlepiej na wzór Berezy kartuskiej. W II RP. wiedzieli jak się z takim "Towarzystwem Kanapowych Zaprzańców I Wichrzycieli" należy postępować. Trzeba nam brać przykład z przeszłości.

odpowiedz

pokaż 1 ukrytą odpowiedź

16
6
~tak tak tak ...... 2016-03-20 (16:54) 4 miesiące 7 dni 15 godzin i 40 minut temu

Małe sprostowanie do artykułu...Za powstaniem Nadwywiadu stała Abwehra a Jego twórcą i pierwszym Dowódca był Józef Hammer (to prawdziwe nazwisko Baczewskiego)

odpowiedz

pokaż 2 ukryte odpowiedzi

39
9
~AK 2016-03-20 (14:45) 4 miesiące 7 dni 17 godzin i 49 minut temu

Cześć i Chwała Bohaterom !!!

odpowiedz

pokaż 1 ukrytą odpowiedź

3
3
~Bart 2016-03-21 (23:10) 4 miesiące 6 dni 9 godzin i 24 minuty temu

Tak naprawdę nie wiadomo czy osobą zastrzeloną z Zajączkowskim był agent "Pantery". Wydaje się to dość wątpliwe bowiem "Pantera" miał kontakt z M. Zakrzewskim "Oskarem" szefem Kontrwywiadu KG AK. a jak wskazywał "Oskar" we wspomnieniu "Nadywiad", Stolica 1976, Nr 49, s. 7 "zastrzelona została inna osoba". O tym by zastrzelony był człowiekiem "Pantery" nic nie pisze również P. M. Lisiewicz, w pozycji pt. W imieniu Rzeczypospolitej, który opisywał kwestię Nadwywiadu. Jak wskazuje J. Garliński, w cytowanym przez autora opracowaniu, zastrzelonym z Zajączkowskim był mężczyzna używający pseudonimu "płk Zawadzki", jeden z bliskich współpracowników "Baczewskiego", co wykluczałoby że był agentem "Pantery".

odpowiedz

8
3
~Bart 2016-03-21 (22:40) 4 miesiące 6 dni 9 godzin i 54 minuty temu

Henryk Szweycer vel Józef Hammer „Baczewski”, „płk Wujek”, podoficer WP; zprzed wojną zwerbowany przez Abwehrę. Specjalizował się po 1939 r. w zakładaniu fikcyjnych struktur konspiracyjnych, których członków następnie wydawał w ręce niemieckie. Został także agentem warszawskiego gestapo, stanowiącego IV Wydział Sicherheitspolizei. Nadano mu kryptonim V-14 i podlegał szefowi referatu IV N (sprawy wywiadu; analiza donosów i meldunków konfidentów) SS-Hauptsturmführerowi Wolfgangowi Birknerowi i zastępcy kierownika referatu IV a 3 c (polityczne organizacje tajne) SS-Unterstrurmführerowi Alfredowi Otto. Zorganizował tzw. Nadwywiad Rządu Londyńskiego, który rzekomo działał na osobiste polecenie gen. W. Sikorskiego. Każda osoba, którą zwerbował do Nadwywiadu musiała złożyć nową przysięgę zachowania bezwzględnego posłuszeństwa i absolutnej tajemnicy, która konspirowała jej działania również przed dotychczasowymi strukturami ZWZ.

odpowiedz

14
16
~symetria 2016-03-20 (21:13) 4 miesiące 7 dni 11 godzin i 21 minut temu

a co z Nadwywiadem kOd? jakoś nikt nie pałuje i nie likwiduje, nie ma prowokacji??! czyli demokracja działa- co tłumoki?

odpowiedz

18
24
~ciekawe zjawisko 2016-03-20 (20:43) 4 miesiące 7 dni 11 godzin i 51 minut temu

Ciekawe zjawisko - jak to dzisiaj polscy naziści i rosyjska piąta kolumna chętnie podpinają się pod AK i patriotów czasu wojny, a bandyci z NSZ to rzekomo żołnierze niezłomni. Głupi ten nasz naród, nie ma co mówić.

odpowiedz

7
13
~imiennick 2016-03-20 (14:20) 4 miesiące 7 dni 18 godzin i 14 minut temu

Gornicy wtedy nie strajkowali.

odpowiedz

pokaż 1 ukrytą odpowiedź

10
12
~klos 2016-03-20 (19:36) 4 miesiące 7 dni 12 godzin i 58 minut temu

To dlaczego Rajmund Kaczynski nie został zlikwidowany dlaczego Jadwigi Kaczynskiei bracia mieli puzniei wysokie stanowiska w SB a po śmierci Stalina KGB go ubilo

odpowiedz

11
12
~nation 2016-03-20 (19:33) 4 miesiące 7 dni 13 godzin i 1 minutę temu

NSZ likwidowało konfidentów i Niemców w sposób cichy, bez rozgłosu który sprawiał że Niemcy organizowali odwet na ludności cywilnej. W NSZ przyjęto założenie ze ludność cywilna nie może ponosić ofiar za wykonanie wyroków na Niemcach i zdrajcach. Likwidatorzy z NSZ pozorowali samobójstwo, porwanie i zabijanie w ukryciu a ciała często topiono, zakopywano tak że Niemcy nie wiedzieli jak zaginął delikwent i nie mogli (bo był ordnung) nikogo oskarżać.

odpowiedz

2
0
~jj 2016-03-20 (19:22) 4 miesiące 7 dni 13 godzin i 12 minut temu

Mamy cos na ten temat w IPNie?

odpowiedz

78
15
~kriss 2016-03-20 (10:04) 4 miesiące 7 dni 22 godziny i 30 minut temu

ciekawe ilu takich agentów to tej pory rządziło lub było u władzy ?

odpowiedz

pokaż 2 ukryte odpowiedzi

25
18
~et 2016-03-20 (15:14) 4 miesiące 7 dni 17 godzin i 20 minut temu

wp to gadzinówka

odpowiedz

pokaż 1 ukrytą odpowiedź

16
5
~AKuś 2016-03-20 (18:21) 4 miesiące 7 dni 14 godzin i 13 minut temu

Chwała AK i jestem pewien że dziś przy zagrożeniu wielu z zaszczytem weszło by w szeregi akowców ! Gul skacze dla pajsu i zachodu , że mamy niepokonane podziemie i akowców !

odpowiedz

36
9
~Polka 2016-03-20 (16:55) 4 miesiące 7 dni 15 godzin i 39 minut temu

Chwała AK.

odpowiedz

26
3
~Jhook 2016-03-20 (16:51) 4 miesiące 7 dni 15 godzin i 43 minuty temu

Wieczna chwała bohaterom, ale nawet Jan Nowak Jeziorański, jak i Jan Karski zgodnie przyznawali, że cały nasz wysiłek zbrojny, największy ruch oporu, państwo podziemne itp. nie przyspieszyło końca wojny nawet o 5 minut. Co innego Enigma.

odpowiedz

18
2
~tak tak tak 2016-03-20 (16:34) 4 miesiące 7 dni 16 godzin i 1 minutę temu

Powstanie Nadwywiadu dowodzi ,że Abwera bała się ZWZ i szukała sposobu na Rozpracowanie ,ich od środka.Wątek ten jest pokazany w "Czasie Honoru"dość wiernie(w książce o tym samym tytule o wiele lepiej i bardziej rozbudowany).Nazwisko Ryszkowski też ma związek z tą historią ( w rzeczywistości takie nazwisko nosił jeden ze strażników z Pawiaka,który był zamieszany w kopiowanie grypsów ,a później pomógł AK w rozpracowaniu i zlikwidowaniu Józefa Hammera .

odpowiedz

47
11
~grizzly 2016-03-20 (14:41) 4 miesiące 7 dni 17 godzin i 53 minuty temu

I to jest świetny materiał na scenariusz sensacyjnego filmu o wymowie patriotycznej.

odpowiedz

pokaż 1 ukrytą odpowiedź

Zostań naszym autorem!
Chcesz napisać artykuł historyczny?
Masz ciekawe wspomnienia, zdjęcia lub filmy z własnych rekonstrukcji historycznych?

Napisz do nas

Kontakt z redakcją

pozostało 5000 znaków

Administratorem danych osobowych przekazanych za pomocą formularza jest Wirtualna Polska S.A. z siedzibą w Gdańsku przy ul. Traugutta 115C. Dane osobowe będę przetwarzane w celu przekazania treści za pośrednictwem Serwisu historia.wp.pl. Wirtualna Polska S.A. w Gdańsku informuje, że zgodnie z przepisami ustawy z dnia 29.08.1997 r. o ochronie danych osobowych, podanie danych jest dobrowolne, a ponadto Użytkownikowi przysługuje prawo dostępu do treści swoich danych oraz ich poprawiania.

Dziękujemy za kontakt!

Wiadomość została przesłana do redakcji serwisu.

zamknij okno